شیخ بهایی؛ دانشمندی که علم و هنر را در هم آمیخت

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، محمد بن عزّالدین حسین (۹۵۳ق ـ۱۰۳۱ق) متخلص به بهائی و معروف به شیخ بهائی و بهاءالدین عاملی، فقیه، محدث، حکیم و ریاضیدان شیعه در عصر صفوی بود.

از جبل‌عامل تا قلب ایران

هرچند ریشه‌ها و زادگاه شیخ بهایی به روستای «جبل‌عامل» در لبنان بازمی‌گردد، اما تقدیر، این دانشمند بزرگ را به سوی ایران کشاند تا اثری ماندگار بر غنای علمی و معنوی این سرزمین بر جای بگذارد. داستان این مهاجرت از سده‌های دهم و یازدهم هجری آغاز شد؛ زمانی که «عزالدین»، پدر شیخ بهایی، در پی فشار‌های دولت عثمانی بر شیعیان جبل‌عامل و همچنین با دعوت حکومت صفوی، همراه با خانواده راهی ایران شد. آنها در قزوین، پایتخت آن دوران، سکنی گزیدند.

بهاءالدین در آن زمان تنها ۱۰ سال داشت. او در سایه تعلیمات پدر و اساتید بزرگ، به تسلط بر علوم مختلفی، چون ریاضیات، فقه، اخلاق و فلسفه پرداخت. هوش سرشار و اشتیاق بی‌حد او به یادگیری، باعث شد تا در مدت کوتاهی در اکثر علوم آن روزگار سرآمد شود.

این تلاش‌ها به شکوفایی چنان توانمندی‌ای انجامید که در ۴۳ سالگی، از سوی شاه عباس اول، به مقام والای «شیخ‌الاسلام» نائل آمد و علاوه بر تدریس، در جایگاه مشاور شاه نیز فعالیت می‌کرد. با تغییر پایتخت از قزوین به اصفهان، شیخ بهایی نیز همراه با شاه عباس به اصفهان کوچ کرد تا دوران طلایی فعالیت‌های خود را در این شهر آغاز کند.

مهندسی در خدمت آبادانی: میراث ماندگار

روحیه علمی و دینی شیخ بهایی، او را بر آن داشت تا دانش خود را صرف پیشرفت و آبادانی جامعه کند. او بخشی از عمر خود را به برنامه‌ریزی و اجرای طرح‌های عمرانی اختصاص داد که آثار آنها همچنان پابرجاست. از جمله برجسته‌ترین فعالیت‌های عمرانی و مهندسی وی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

- *معماری و مهندسی: بسیاری از ویژگی‌های ساختاری و زیبایی‌شناختی مسجد جامع اصفهان (مسجد امام) و همچنین مهندسی حصار نجف به او نسبت داده می‌شود.

- دقت در زمان و نجوم: ساخت ساعت آفتابی (ساعت ظلی) در مغرب مسجد امام اصفهان، نمونه‌ای از نبوغ نجومی اوست.

- مدیریت منابع آب: طراحی یکی از بزرگ‌ترین سیستم‌های آبی ایران، یعنی «کاریز نجف‌آباد اصفهان» و همچنین طرح تقسیم آب زاینده‌رود میان محلات اصفهان و روستا‌های مجاور، از شاهکار‌های مهندسی اوست.

- رفع اختلافات علمی: تعیین دقیق سمت قبله در مسجد امام با محاسبه چهل درجه انحراف غربی از نقطه جنوب، از کار‌های بزرگی بود که به یک قرن و نیم اختلاف نظر علمی پایان داد.

- نوآوری در معماری (گل‌خانه‌ی گرمابه): یکی از شگفت‌انگیزترین ابداعات او، طراحی سیستم گرمایش در گل‌خانه‌ی گرمابه‌ها بود. طبق باور مردم اصفهان، او با طراحی فضای تهی در زیر پاتیل و استفاده از نیروی شمع، سیستمی چنان کارآمد ساخته بود که با شعله‌ای کوچک، آب گرمابه برای مدت طولانی گرم می‌ماند.

- هنر و نماد‌های شهر:* طراحی منار جنبان اصفهان نیز از دیگر آثار منسوب به اوست.

دانشمندِ مردم‌دار و نویسنده کتاب «کشکول»

جنبه دیگر شخصیت شیخ بهایی، اخلاق والا و مردم‌داری اوست. او که همواره به دنبال پیوند میان علم و زندگی روزمره بود، حدود ۱۰۰ کتاب و رساله در زمینه‌های مختلف به یادگار گذاشت؛ از متون پیچیده فقهی و رساله‌های عملیه گرفته تا آثار عرفانی با زبانی لطیف که حکمت‌های زندگی را بیان می‌کنند.

یکی از مشهورترین و محبوب‌ترین آثار او، کتاب «کشکول» است. این کتاب مجموعه‌ای از اشعار و نثر‌های منتخب اوست که برخی از آنها خودِ سروده او و برخی دیگر گردآوری از دیوان‌های مورد علاقه‌اش است. ویژگی خاص «کشکول» این است که، چون با زبانی ساده و در عین حال عمیق نگاشته شده، برای همه اقشار جامعه، از عامه مردم تا خواص، قابل درک و بهره‌برداری است.

مکتب شیخ بهایی و شاگردان بزرگ

شیخ بهایی تنها یک دانشمند نبود، بلکه بنیان‌گذار مکتبی بود که شاگردان بزرگی را پرورش داد. از مشهورترین شاگردان او می‌توان به این اساتید و دانشمندان اشاره کرد:

- ملا محمدتقی مجلسی

- محمد محسن فیض کاشانی

- صدرالمتألهین شیرازی

- سید ماجد بحرانی

- ملا صالح مازندرانی

که هر کدام در زمینه دینی و علمی خدمات ارزنده‌ای ارائه داده‌اند.

پایان سفر

بهاءالدین محمد بن عزالدین حسین عاملی، که به «شیخ بهایی» شهرت یافت، پس از گذشت سالیان متمادی خدمت به علم و ملت، در ۸۷ سالگی در شهر اصفهان از دنیا رفت. پیکر مطهر او به شهر مشهد منتقل شد تا در جوار حرم مطهر امام هشتم (ع) آرام گیرد و در آنجا به خاک سپرده شود.

پژوهشگر و نویسنده: طیبه السادات حسینی