ضرورت استفاده از ظرفیت مساجد برای حل آسیب ها

به گزارش خبرگزاری صداوسیما، مدیرکل فرهنگی سازمان اوقاف و امور خیریه با تشریح جایگاه مسجدالاقصی در فرهنگ اسلامی، به ظرفیت این مکان مقدس برای ایجاد همگرایی در جهان اسلام اشاره کرد و گفت: مسجدالاقصی برای مسلمانان صرفاً یک بنای تاریخی یا یک مکان عبادی نیست، بلکه بخشی از هویت اعتقادی، تاریخی و تمدنی امت اسلامی است. مسجد در فرهنگ اسلامی، محل پیوند عبادت و زندگی اجتماعی است و مسجدالاقصی می‌تواند نماد وحدت و هویت مشترک جهان اسلام باشد و مسجد محله نیز می‌تواند نماد همدلی و همکاری مردم برای حل مسائل جامعه باشد.

مدیرکل فرهنگی سازمان اوقاف و امور خیریه کشور با اشاره به برخی حوادث تاریخی پیرامون مسجدالاقصی گفت: از نظر تاریخی باید میان دو حادثه مهم تفکیک قائل شد. آتش‌سوزی عمدی مسجدالاقصی در سال ۱۹۶۹ اتفاق افتاد، اما در سال ۱۹۹۶، بازگشایی ورودی تونل دیوار غربی در مجاورت حرم شریف موجب اعتراضات گسترده و درگیری‌های خونین شد. این دو حادثه هرچند متفاوت‌اند، اما هر دو نشان می‌دهند که مسجدالاقصی همواره در مرکز مناقشه بر سر هویت، حاکمیت و وضعیت قدس قرار داشته است.

معممی‌مقدم درباره بازگشایی تونل در اطراف مسجدالاقصی در سال ۱۹۹۶ تصریح کرد: برای تحلیل کارشناسی این موضوع باید میان اهداف اعلام‌شده و پیامدهای سیاسی آن تفکیک قائل شد. مقام‌های اسرائیلی آن زمان، این اقدام را در چارچوب مسائل باستان‌شناسی، گردشگری و دسترسی به منطقه دیوار غربی مطرح می‌کردند، اما فلسطینیان و بسیاری از ناظران آن را صرفاً یک اقدام عمرانی یا باستان‌شناسی نمی‌دانستند. قدس و حرم شریف موضوعی صرفاً عمرانی نیست، مسئله هویت، حاکمیت، دسترسی و وضعیت اماکن مقدس است. به همین دلیل، هرگونه ایجاد واقعیت جدید در اطراف مسجدالاقصی می‌تواند پیامدهای سیاسی و امنیتی گسترده داشته باشد.

مدیرکل فرهنگی سازمان اوقاف و امور خیریه افزود: نگرانی اصلی این بود که مجموعه‌ای از اقدامات تدریجی، در طول زمان به تغییر وضعیت موجود پیرامون حرم شریف منجر شود. بنابراین، حتی اگر یک اقدام در ظاهر محدود و فنی باشد، باید آن را در بستر تحولات بزرگ‌تر قدس تحلیل کرد. مسئله اصلی فقط یک تونل نبود، مسئله این بود که آیا می‌توان با اقدامات تدریجی، واقعیت‌های جدیدی پیرامون یکی از مقدس‌ترین اماکن اسلامی ایجاد کرد یا خیر.

معممی‌مقدم با بیان اینکه جهان اسلام بیش از هر زمان دیگری به نقاط مشترک نیاز دارد، گفت: مسجدالاقصی یکی از روشن‌ترین نقاط اشتراک امت اسلامی است، اما باید مراقب باشیم که مسجدالاقصی فقط به یک موضوع احساسی و مناسبتی تبدیل نشود، بلکه باید آن را به یک موضوع تمدنی، فرهنگی، اجتماعی و وحدت‌آفرین تبدیل کنیم.

وی چهار سطح را برای تقویت نقش مسجدالاقصی در وحدت جهان اسلام برشمرد و اظهار کرد: نخست، وحدت اعتقادی است، یعنی تبیین جایگاه مسجدالاقصی در قرآن، سیره پیامبر(ص) و تاریخ اسلام. دوم، وحدت فرهنگی و رسانه‌ای است. کشورهای اسلامی می‌توانند در زمینه تولید محتوا، مستند، کتاب، برنامه‌های نوجوانان و فعالیت‌های هنری درباره قدس همکاری کنند.

مدیرکل فرهنگی سازمان اوقاف و امور خیریه سومین سطح را وحدت حقوقی و دیپلماتیک دانست و گفت: کشورهای اسلامی باید درباره حفظ وضعیت تاریخی و حقوقی مسجدالاقصی مواضع هماهنگ‌تری داشته باشند. چهارمین سطح نیز وحدت اجتماعی و مردمی است. مساجد، دانشگاه‌ها، حوزه‌های علمیه، خیریه‌ها و تشکل‌های مردمی می‌توانند در تبیین مسئله قدس و حمایت انسانی از مردم فلسطین نقش‌آفرین باشند. اگر این چهار سطح در کنار یکدیگر قرار گیرد، مسجدالاقصی می‌تواند از یک موضوع اختلاف‌زا به محور همگرایی جهان اسلام تبدیل شود.

معممی‌مقدم در ادامه با تشریح نسبت مسئله مسجدالاقصی با سیاست مسجد محوری در داخل کشور اظهار کرد: ارتباط بسیار عمیقی میان این دو وجود دارد. مسجد در تمدن اسلامی همواره فقط محل عبادت نبوده و محل آموزش، همدلی، خدمت، حل اختلاف، کمک به نیازمندان و ساماندهی ظرفیت‌های مردمی بوده است. اگر از «مسجد محوری» سخن می‌گوییم، نباید منظورمان صرفاً افزایش تعداد برنامه‌های فرهنگی و مناسبتی در مسجد باشد، مسجد محوری یعنی تبدیل مسجد از محل برگزاری برنامه به مرکز حل مسئله محله.

مدیرکل فرهنگی سازمان اوقاف و امور خیریه این رویکرد را با تأکید دولت چهاردهم و رئیس‌جمهور بر استفاده از ظرفیت مساجد برای مدیریت اجتماعی محلات هم‌راستا دانست و گفت: البته مسجد قرار نیست جایگزین دولت، شهرداری، بهزیستی، آموزش و پرورش یا سایر دستگاه‌های تخصصی شود؛ بلکه باید هماهنگ‌کننده ظرفیت‌های مردم و دستگاه‌های تخصصی در سطح محله باشد.

معممی‌مقدم با اشاره به ضرورت توجه به تفاوت مسائل اجتماعی محلات گفت: هر محله مسئله خاص خودش را دارد. در یک محله ممکن است اعتیاد مسئله اصلی باشد و در محله دیگر طلاق، بیکاری جوانان، ترک تحصیل، سالمندی یا فقر. بنابراین نسخه واحد برای همه مساجد مناسب نیست و پیشنهاد من این است که طرحی با عنوان «هر مسجد، یک محله، یک مسئله» طراحی شود.

 مدیرکل فرهنگی سازمان اوقاف و امور خیریه گقت: هر مسجد ابتدا باید یک اطلس اجتماعی از محله خود داشته باشد، یعنی بداند جمعیت محله چه ویژگی‌هایی دارد، مهم‌ترین آسیب‌ها چیست و چه ظرفیت‌هایی در اختیار مردم قرار دارد. پس از آن، یک مسئله اولویت‌دار انتخاب شود و مسجد با استفاده از ظرفیت خیرین، متخصصان، گروه‌های جهادی و دستگاه‌های مرتبط برای آن مسئله برنامه‌ریزی کند.

معممی‌مقدم تأکید کرد: مسجد نباید جایگزین متخصصان شود و گفت: اگر خانواده‌ای دچار بحران جدی است، امام جماعت لزوماً روان‌شناس یا مددکار اجتماعی نیست. وظیفه مسجد این است که مسئله را شناسایی، اعتماد ایجاد، فرد را به متخصص مناسب ارجاع و نتیجه را پیگیری کند. بنابراین یک زنجیره چهارمرحله‌ای شکل می‌گیرد: مسجد، شناسایی مسئله، ارجاع به متخصص و پیگیری نتیجه.

به گفته وی، این مدل را می‌توان در زمینه طلاق، اعتیاد، ترک تحصیل، بیکاری، مشکلات اقتصادی، سالمندی و سایر آسیب‌های اجتماعی اجرا کرد.

مدیرکل فرهنگی سازمان اوقاف و امور خیریه پیشنهاد کرد در مساجد منتخب «شورای اجتماعی مسجد» شکل گیرد و اظهار کرد: اعضای این شورا می‌توانند امام جماعت، هیئت امنا، نمایندگان جوانان و بانوان، معتمدان محله، مددکاران اجتماعی، خیرین و نمایندگان دستگاه‌های مرتبط باشند. هدف شورا ایجاد یک ساختار اداری جدید نیست؛ بلکه باید ظرفیت‌های موجود محله را به یکدیگر متصل کند.

معممی‌مقدم همچنین گفت: مسجد باید تبدیل به یک مرکز اجتماعی محله شود، جایی که مردم، خیرین، متخصصان، گروه‌های جهادی و دستگاه‌های خدمات‌رسان بتوانند یکدیگر را پیدا کنند.

وی افزود: از سوی دیگر، بقاع متبرکه نیز می‌توانند در بسیاری از مناطق به مراکز فرهنگی و اجتماعی تبدیل شوند و در کنار مساجد، شبکه خدمت‌رسانی مردم را تقویت کنند.

مدیرکل فرهنگی سازمان اوقاف و امور خیریه با تأکید بر ضرورت بازنگری در شاخص‌های ارزیابی عملکرد مساجد گفت: صرفاً تعداد مراسم، سخنرانی یا برنامه فرهنگی نمی‌تواند نشان‌دهنده موفقیت یک مسجد باشد. باید پرسید چند نوجوان از ترک تحصیل بازگشتند؟ چند جوان وارد چرخه اشتغال شدند؟ چند خانواده از خدمات مشاوره‌ای بهره‌مند شدند؟ چند سالمند تنها مورد حمایت قرار گرفتند؟ و چه تعداد متخصص و خیر در شبکه مسجد فعال شدند؟ مهم‌تر از همه باید پرسید مسجد چه مسئله‌ای از محله را حل کرده است؟ این‌ها شاخص‌های واقعی مسجد اجتماعی است.

معممی‌مقدم خاطرنشان کرد: باید یک زنجیره ایجاد کنیم؛ مسجد محله، شبکه مساجد شهر، شبکه ملی مساجد و در نهایت شبکه مساجد جهان اسلام.